ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਮੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ - ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ

30 ਮਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁਵਰਨ ਅਧਿਆਇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1826 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ੁਕਲ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਉਦੰਤ ਮਾਰਤੰਡ’ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਉਤਸਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।
ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਆਪਣੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ “ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਬਰ ਦਿਖਾਉਣ” ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
ਜੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਆਪਣੇ ਜਨਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਭਟਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਅੱਜ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਤਾਂ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਫਰਜ਼ੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਮੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ।
ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ
ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਵਧਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਟੀਆਰਪੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਜਨਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਤਵੱਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।”
ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ, ਧਮਕੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਅਤੇ ਉਤਪੀੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਚੁਕਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗੀ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ, ਝੂਠੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਮੀਡੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।”
ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਮੀਡੀਆ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਰਥਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਸੰਕਟ ਆਇਆ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਵੇਤਨ, ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤਕਾਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਹਕ ਵੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਵਧਾਵੇ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਅਜਿਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਹਿਤ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧਾਰਾ ਹੈ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ, ਨਿਰਪੱਖ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਸੱਚਾਈ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਏ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹਨ।
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਹਿਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।